Παναγιώτης Ε. Τζαβάρας

  • Οι νέοι στην Ελλάδα θέλουν παιδιά, αλλά αποκτούν λιγότερα απ’ όσα επιθυμούν. Το χάσμα αυτό δεν εξηγείται μόνο από το κόστος ζωής, αλλά αποκαλύπτει τις βαθύτερες αιτίες του δημογραφικού προβλήματος.

Σε έρευνες στην Ελλάδα και σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι νέοι εξακολουθούν να δηλώνουν ότι θέλουν δύο παιδιά. Ο δείκτης γονιμότητας στην Ελλάδα είναι 1,19. Κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο νούμερα χάνεται ένα παιδί ανά γυναίκα. ένα παιδί που ήθελε κάποιος, αλλά τελικά δεν ήρθε. Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα. Όχι αν θέλουν. Γιατί δεν κάνουν.

Το χάσμα που δε μιλάμε γι’ αυτό

Υπάρχει μια ερώτηση που λείπει συστηματικά από τη δημόσια συζήτηση για το δημογραφικό. Δεν είναι «γιατί οι νέοι δε θέλουν παιδιά». Αυτό είναι εύκολη ερώτηση με λάθος ερώτημα. Οι νέοι θέλουν παιδιά. Το λένε στις έρευνες. Σταθερά, εδώ και δεκαετίες.

Η δύσκολη ερώτηση είναι άλλη: γιατί τελικά αποκτούν πολύ λιγότερα από αυτά που δηλώνουν ότι επιθυμούν. Αυτό το χάσμα, περίπου ένα παιδί ανά γυναίκα, δεν εξηγείται από αδιαφορία. Εξηγείται από κάτι που δεν έχουμε αναλύσει αρκετά.

Τα δεδομένα: ο ρυθμός είναι το πρόβλημα

Από το 2000 έως το 2024, οι γεννήσεις στην Ελλάδα έπεσαν από 102.235 σε 68.467. Μείωση 33% σε δύο δεκαετίες. Αλλά αυτό που ανησυχεί περισσότερο δεν είναι το συνολικό μέγεθος. Είναι ο ρυθμός επιτάχυνσης. Από το 2021 ως το 2025, η πτώση ανήλθε σε 20,0% σε τέσσερα μόνο χρόνια (82.005 → 65.594, υπολογισμός συγγραφέα βάσει ΕΛΣΤΑΤ). Τα προσωρινά στοιχεία ΕΛΣΤΑΤ (18 Ιουνίου 2026) καταγράφουν 65.594 γεννήσεις για το 2025, αριθμός που δεν έχει γίνει ακόμα οριστικός.

Ο Δείκτης Γονιμότητας (TFR) ανήλθε σε 1,19 το 2024 (Eurostat, dataset demo_find, Μάρτιος 2026). Μαζί με Ισπανία (1,10), Ιταλία (1,20) και Μάλτα (1,01), η Ελλάδα βρίσκεται στη ζώνη των χαμηλότερων τιμών της ΕΕ-27 (μέσος όρος 1,34). Η υψηλότερη τιμή είναι της Βουλγαρίας (1,72) και της Γαλλίας (1,61). Η απόσταση από τη Γαλλία δεν είναι μόνο αριθμητική.

Σενάρια, όχι προβλέψεις

Τον Απρίλιο του 2026, η Eurostat δημοσίευσε τα EUROPOP2025: προβολές που δεν είναι προβλέψεις. Δείχνουν τι θα συμβεί αν ορισμένες παραδοχές μείνουν σταθερές. Κανείς δεν ξέρει αν θα μείνουν.

Ακόμα και στο βασικό σενάριο, η Ελλάδα ξεπερνά τους 8 εκατομμύρια κατοίκους μόνο αν η τάση αντιστραφεί. Αν δεν αντιστραφεί, το ακραίο σενάριο δεν είναι αδύνατο.

Γιατί δεν κάνουν τα παιδιά που θέλουν;

Αυτό είναι το ερώτημα που η ανάλυση επιστρέφει συνεχώς, και που ο δημόσιος διάλογος σπάνια θέτει με αυτόν τον τρόπο. Ρωτάμε «γιατί δεν θέλουν παιδιά;» Αλλά θέλουν. Ρωτάμε «γιατί δεν έχουν χρήματα;» Σωστό, αλλά ατελές. Διότι η πτώση συνεχίζεται ακόμα και σε χώρες που βελτίωσαν τις οικονομικές συνθήκες.

Η διεθνής έρευνα στρέφεται εδώ και μερικά χρόνια προς μια διαφορετική κατεύθυνση. Μια που δεν εμφανίζεται στους προϋπολογισμούς και δεν μετριέται σε ευρώ.

Όσα χρόνια ασχολούμαι με την ανάλυση δεδομένων, έχω μάθει να δυσπιστώ απέναντι στις εύκολες ερμηνείες. Υπάρχουν όμως στιγμές όπου η παρατήρηση προηγείται της μέτρησης. Κάπως έτσι γεννήθηκαν πολλές επιστημονικές υποθέσεις. Η υπόθεση που διατυπώνεται εδώ προέκυψε όχι μόνο από τα δεδομένα αλλά και από μια αλλαγή που παρατηρώ στην καθημερινή κοινωνική ζωή των τελευταίων ετών.

Μελετώντας επί σειρά ετών τη μετάβαση από αυτό που έχω περιγράψει ως «Cafe Economy», την κουλτούρα της δια ζώσης παρέας, του τυχαίου συναντήματος, της αυθόρμητης επαφής, προς ένα ολοένα πιο ψηφιακά διαμεσολαβημένο μοντέλο κοινωνικοποίησης, διαπιστώνω ότι δύο καμπύλες κινούνται παράλληλα. Λιγοστεύουν οι καθημερινές ευκαιρίες ουσιαστικής συνάντησης, και διευρύνεται ταυτόχρονα το χάσμα ανάμεσα στα παιδιά που οι νέοι δηλώνουν ότι θέλουν και εκείνα που τελικά αποκτούν. Δεν αποδεικνύω αιτιότητα. Αλλά αυτή η σύμπτωση επαρκεί για να θέσουμε το ερώτημα και να χρηματοδοτήσουμε την έρευνα που θα το απαντήσει.

Οι Kearney & Levine (NBER, υπό δημοσίευση στο Journal of Economic Literature) καταλήγουν ότι κανένας μεμονωμένος παράγοντας δεν εξηγεί την κρίση: οικονομική ανασφάλεια, καθυστέρηση γάμου, αλλαγές στις κοινωνικές νόρμες και μεταβολές στα κοινωνικά δίκτυα δρουν μαζί. Οι Geruso & Spears (Journal of Economic Perspectives, 2026) προσθέτουν μια ακριβής διαπίστωση: περίπου το 38% της πτώσης της γονιμότητας οφείλεται στην αύξηση της ατεκνίας. Οι υπόλοιποι γίνονται γονείς αλλά κάνουν λιγότερα παιδιά από ό,τι ήθελαν.

Στο ίδιο τεύχος (JEP, 2026), οι Gobbi, Hannusch & Rossi εξετάζουν τη μετάβαση από εκτεταμένες σε πυρηνικές οικογένειες. Όταν αυτή η μετάβαση γίνεται χωρίς αντίστοιχη ανάπτυξη δημόσιων υποδομών φροντίδας, η γονιμότητα πέφτει. Στην Ελλάδα, η παιδεία φροντίδας 0-3 ετών παραμένει σοβαρά ελλιπής. Δεν το λέω ως κριτική. Το λέω ως παράγοντα που παραλείπεται από κάθε σχετική συζήτηση.

Το ψηφιακό: μια ανοιχτή υπόθεση

Το 89,3% των νέων 16-29 ετών στην Ελλάδα χρησιμοποιεί καθημερινά social media (Eurostat, DESI 2024). Η ομάδα 25-34, ακριβώς αυτή που βρίσκεται στο κρίσιμο παράθυρο απόκτησης πρώτου παιδιού, εμφανίζει την υψηλότερη ψηφιακή ενεργότητα.

Η οικολογική συσχέτιση χρήσης social media και TFR σε επίπεδο ΕΕ-27 είναι αρνητική, χωρίς όμως έλεγχο για εισόδημα, εκπαίδευση, αστικοποίηση. Δεν είναι απόδειξη. Είναι μια κατεύθυνση που χρειάζεται έρευνα.

Η γεωγραφία της ανισότητας

Δύο ηλικιωμένοι για κάθε παιδί. Αυτό σημαίνει δείκτης γήρανσης 207. Αυτός είναι ο αριθμός της Δυτικής Μακεδονίας το 2021. Και η Περιφέρεια έχασε 11,2% του μόνιμου πληθυσμού της σε μία δεκαετία.

Τα παρακάτω δεδομένα βασίζονται σε φυσικό ισοζύγιο ανά 1.000 κατοίκους (υπολογισμός συγγραφέα, ΕΛΣΤΑΤ ΦΚΠ 2024), δείκτη γήρανσης (ΕΛΣΤΑΤ Απογραφή 2021) και μεταβολή πληθυσμού 2011-2021.

Η Δυτική Μακεδονία δεν είναι εξαίρεση. Είναι το μέλλον των περισσότερων Περιφερειών αν δεν αλλάξει κάτι. Η απολιγνιτοποίηση και η εκροή νεότερων ηλικιακών ομάδων συμπίπτουν με αυτούς τους αριθμούς, χωρίς να μπορούμε ακόμα να τεκμηριώσουμε τον ακριβή τρόπο.

Τι γνωρίζουμε

Δεν υπάρχει αποδεδειγμένη λύση. Αυτό πρέπει να λέγεται καθαρά.

Η γονική άδεια και για τους δύο γονείς, οι δομές φροντίδας 0-3 ετών: αυτά έχουν τεκμηρίωση. Τα φορολογικά κίνητρα έχουν μεικτά αποτελέσματα. Και η επένδυση στον κοινωνικό χώρο (πλατείες, κοινοτικές δομές, υποδομές συνάντησης) είναι ακόμα υπόθεση εργασίας. Αλλά ίσως είναι και η υπόθεση που δεν έχουμε δοκιμάσει.

Το παιδί που έμεινε στην επιθυμία

Υπάρχει ένας αριθμός που δεν εμφανίζεται σε κανένα επίσημο στατιστικό δελτίο. Είναι ο αριθμός των παιδιών που ήθελε κάποιος και τελικά δεν έκανε. Δεν μετριέται. Δεν συζητείται. Αλλά βρίσκεται παντού στα δεδομένα, ανάμεσα στο 1,19 που δείχνει ο Δείκτης Γονιμότητας και στο 2,0 που δηλώνουν ότι θέλουν.

Αυτό το χάσμα δεν κλείνει με ένα επίδομα.

Οι παράγοντες που το δημιουργούν είναι πολλοί και αλληλεξαρτώμενοι: οικονομικοί, στεγαστικοί, πολιτισμικοί, ψηφιακοί. Η αποδυνάμωση των κοινωνικών δεσμών δεν έχει αποδειχθεί ως αιτία για την Ελλάδα, γιατί απλούστατα δεν έχει ερευνηθεί. Και αυτή η απουσία έρευνας σε μια χώρα που χάνει σχεδόν 60.000 κατοίκους κάθε χρόνο από φυσικό ισοζύγιο. Αυτό, μάλλον, είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο.

Ίσως τελικά το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι ότι οι νέοι αποφάσισαν να μην κάνουν παιδιά. Είναι ότι δεν κατάφεραν να κάνουν τα παιδιά που ήθελαν. Και αυτή η διάκριση αλλάζει τα πάντα: τι ρωτάμε, τι μετράμε, τι κάνουμε.

www.tovima.gr

❝ ετικέτες ❞ #ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟ