Ο Τσόρτσιλ με τη Βάρκιζα πήρε περισσότερα από όσα σχεδίαζε αρχικά καθώς η Αριστερά αναζητούσε μιαν «έντιμη απεμπλοκή»

Μιχάλης Λυμπεράτος

Η συμφωνία που υπεγράφη στο αττικό θέρετρο της Βάρκιζας, στις 12 Φεβρουαρίου 1945, παρά τη λεγκαλιστική λογική που ευρέως αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της ερμηνείας της, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μηχανισμός πολιτικής ομαλοποίησης μόνο υπό την προϋπόθεση ότι το επέτρεπε το κλίμα μέσα στο οποίο θα γινόταν η εφαρμογή της και όχι σε σχέση με το καθεαυτό περιεχόμενό της. Γιατί παρά τις θεσμικές ασάφειες στις οποίες έπεσε θύμα, για μια ακόμα φορά, η Αριστερά της εποχής, δεν ήταν αυτές που έπαιξαν τον κυρίαρχο ρόλο, αλλά ο εν γένει μετασχηματισμός της πολιτικής ζωής της χώρας την περίοδο εκείνη, συνεπεία της κατάληξης των Δεκεμβριανών, στο πλαίσιο του οποίου ανανοηματοδοτήθηκαν επί τω χειρίστω οι όροι της συμφωνίας. Έτσι εξουδετερώθηκαν οι όποιοι συμβιβασμοί αποτυπώθηκαν τυπικά στο κείμενό της, τουλάχιστον όπως εκτέθηκαν αρχικά από μεγάλο τμήμα των πολιτικών δυνάμεων που στήριξαν τη συμφωνία, με εξαίρεση τις εμφυλιοπολεμικές προθέσεις τμήματος του Φόρεϊν Όφις (Foreign Office), τη στρατηγική πόλωσης που επέβαλε μερίδα του κρατικού μηχανισμού, την επιβολή στην πολιτική σκηνή της άκρας μοναρχικής δεξιάς, τον δοσιλογισμό και το παρακράτος που άρχισε να αποτελεί πλέον την παράλληλη εξουσία στην Ελλάδα και μερίδες της νέας αστικής τάξης που επέβαλαν να αναπαραχθούν μεταπολεμικά οι δομές ληστρικής συσσώρευσης της Κατοχής.

Οι Βρετανοί και η συμφωνία

Πράγματι, η ίδια η συμφωνία περιείχε στοιχεία συμβιβασμού που υπό διαφορετικές προϋποθέσεις θα μπορούσαν να λειτουργήσουν κατευναστικά. Γιατί σε πείσμα της προσπάθειας εντυπωσιασμού που κατέβαλε το Φόρεϊν Όφις, σε μεγάλο βαθμό για να νομιμοποιήσει την επέμβαση των Δεκεμβριανών στην Ελλάδα έναντι της βρετανικής και παγκόσμιας κοινής γνώμης, εκείνοι που θεωρούσαν μια συμφωνία με το ΕΑΜ ως δική τους πολιτική διέξοδο ήταν οι ίδιοι οι Βρετανοί. Και αυτό γιατί αντιλαμβάνονταν τα όρια των δικών τους δυνατοτήτων. Κυρίως γιατί ο ΕΛΑΣ, όχι μόνο αποδείχθηκε σφοδρός και ακατάβλητος αντίπαλος, αλλά παρά την υποχώρησή του από την Αθήνα, πολύ απείχε από το να θεωρηθεί πλήρως ηττημένος,(1) κατά τρόπο που θα προεξοφλούσε την αποτροπή του ενδεχόμενου επανάληψης και επέκτασης της σύγκρουσης, και μάλιστα εκεί που ο ΕΛΑΣ πλεονεκτούσε, δηλαδή στην ελληνική ύπαιθρο. Εκεί ο ΕΛΑΣ είχε το τακτικό πλεονέκτημα της εμπειρίας να δίνει μάχες στη δύσβατη ορεινή χώρα, διέθετε σαφή γνώση του χώρου, αλλά και μπορούσε να αξιοποιήσει και τα βαρέα όπλα που διέθετε, αυτά που προήλθαν από την απόσπαση του ιταλικού οπλισμού, τον Σεπτέμβριο του 1943, κάτι που δεν μπορούσε να αξιοποιηθεί σε μια πυκνοκατοικημένη πόλη, όπως η Αθήνα, στα Δεκεμβριανά. Όπως το απέδωσε ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Γ. Σιάντος η μάχη της Αθήνας έγινε μέσα στην πόλη, «από τετράγωνο σε τετράγωνο, από δωμάτιο σε δωμάτιο… ενώ ο μαχητής του βουνού, ο αντάρτης, προτιμούσε τη μάχη της υπαίθρου» και στη βάση της λογικής αυτής ηττήθηκε επειδή δεν γνώριζε πώς να δώσει τη μάχη αυτή.(2) Επιπλέον, ήταν ο ανεπαρκής, άμεσος υλικός ανεφοδιασμός των δυνάμεων του ΕΛΑΣ, ιδίως διά θαλάσσης, που προσδιόρισε την εξέλιξη της σύγκρουσης. Στο βουνό τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά.(3)

Το Βρετανικό Επιτελείο είχε διαθέσει δυνάμεις που είχαν εντρυφήσει να καταστέλλουν εξεγέρσεις μέσα σε πόλεις,(4) δεν γνώριζαν όμως να πολεμήσουν σε ένα παρατεταμένο και απλωμένο σε όλη τη χώρα αντάρτικο. Ο ίδιος ο Τσόρτσιλ, αλλά και το βρετανικό στρατιωτικό επιτελείο, είχαν προδήλως εκτιμήσει και καταστήσει σαφές στους αξιωματικούς τους ότι ένας πόλεμος με σκοπό την οριστική διάλυση του ΕΛΑΣ, και μάλιστα εκτός των ορίων της Αττικής, ήταν εντελώς ανέφικτος.(5) Τον κίνδυνο για την τροπή που θα έπαιρναν τα πράγματα αν οι συγκρούσεις, αντί να σταματούσαν, επεκτείνονταν εκτός Αττικής είχαν διαπιστώσει απτά οι Βρετανοί, όταν επιχείρησαν να διασπάσουν τις γραμμές του ΕΛΑΣ στις Θερμοπύλες, το σημείο που είχε προσδιοριστεί ως γραμμή οριοθέτησης Βρετανών και ΕΛΑΣ μετά τη συμφωνία της ανακωχής. Όταν οι Βρετανοί κινήθηκαν για να ανοίξουν δρόμο προς τη Λαμία, ο ΕΛΑΣ τούς απέκρουσε με ευκολία και τους υποχρέωσε να εγκαταλείψουν κάθε ανάλογη προσπάθεια.(6) Δεν είναι επίσης σαφές αν οι Βρετανοί το γνώριζαν, αλλά πρέπει να σημειωθεί ότι το Γενικό Στρατηγείο (ΓΣ) του ΕΛΑΣ ζητούσε από τις 6 Ιανουαρίου 1945 από την ηγεσία του ΚΚΕ άδεια, αν προέκυπταν ιταμές αξιώσεις από τους Βρετανούς στη διαμόρφωση των όρων της ανακωχής, να στρέψει τις μάχες εκτός Αττικής και να συνεχίσει τη σύγκρουση.(7)

Το ΕΑΜ με την εκδήλωση της πρόθεσής του για ανακωχή εξέθετε στα μάτια της διεθνούς κοινότητας τη συνέχιση της βρετανικής επέμβασης. Τρικάκια με συνθήματα, όπως «Βρετανοί αξιωματικοί και στρατιώτες γιατί χτυπάτε εμάς, τους συμμάχους σας» και «Οι Times της 7ης Δεκεμβρίου έγραψαν: “Ο βρετανικός στρατός στην Ελλάδα πρέπει να μείνει αυστηρά ουδέτερος και αντικειμενικός”»

Εκτός όμως αυτού η δεδηλωμένη με την παροχή ανακωχής πρόθεση του ΕΑΜ να σταματήσει τη σύγκρουση καθιστούσε στα μάτια της διεθνούς κοινότητας τη συνέχιση της βρετανικής επέμβασης στην Αθήνα ως την επιβεβαίωση μιας εγκληματικής επίθεσης των Βρετανών εις βάρος του ελληνικού λαού. Γιατί ακόμα και στην ίδια τη Βρετανία, μέσα ενημέρωσης, όπως οι «Times», το Reuters και το BBC, εκτόξευαν κατηγορίες κατά του Τσόρτσιλ, μιλώντας ευθέως για απροκάλυπτη φονική καταστολή στο Σύνταγμα, στις 3 Δεκεμβρίου 1944, παιδιών και εφήβων που διαδήλωναν ειρηνικά,(8) κατηγορίες που εκστομίστηκαν και στο ίδιο το βρετανικό Κοινοβούλιο για αποικιοκρατικές πρακτικές, στις οποίες ο Τσόρτσιλ απαντούσε σπασμωδικά, προκαλώντας θυμηδία ακόμη και στους βουλευτές του.(9) Είναι ενδεικτικό ότι ο Βρετανός πρωθυπουργός έναντι σφοδρών διεθνών αντιδράσεων που εκδηλώθηκαν ακόμη και από τον Αμερικανό πρέσβη στην Αθήνα Λ. ΜακΒι (L. MacVeagh), υποχρεώθηκε να διαμαρτυρηθεί στον Ρούζβελτ με τηλεγράφημα, στις 26 Δεκεμβρίου 1944, για τη στάση της αμερικανικής κυβέρνησης, η οποία κρατούσε αποστάσεις από τη βρετανική πολιτική στην Αθήνα.(10)

Να σημειωθεί ότι και το ταξίδι του Τσόρτσιλ στην Αθήνα, τα Χριστούγεννα του 1944, γι’ αυτό έγινε: για να ικανοποιηθεί ο πρώτος όρος που έθεσε ο Σιάντος για την κατάπαυση του πυρός, δηλαδή η δημιουργία αντιβασιλείας ώστε να υποχρεωθεί ο μονάρχης να αποδεχθεί για την επάνοδό του την έγκριση ενός δημοψηφίσματος. Ο Τσόρτσιλ γνώριζε ότι τα περιθώρια που διέθετε ήταν στενά γιατί το βρετανικό στρατιωτικό επιτελείο με έμφαση είχε επικαλεστεί τις απαιτήσεις του διεθνούς στρατιωτικού μετώπου για να επιβάλει στο Φόρεϊν Όφις τη λογική στρατιωτικής απεμπλοκής από την Αθήνα, προτείνοντας άμεση αντικατάσταση των Βρετανών στρατιωτών με ελληνικές δυνάμεις που θα εκπαιδεύονταν για να αναλάβουν τον βρετανικό ρόλο.(11) Όταν ο απρόθυμος Τσόρτσιλ ικανοποίησε και το δεύτερο αίτημα της Αριστεράς να εκδιώξει δηλαδή τον Παπανδρέου από πρωθυπουργό,(12) αμέσως, στις 3 Ιανουαρίου 1944, το ΕΑΜ ζήτησε ανακωχή. Οι Βρετανοί ήταν, επιπλέον, ικανοποιημένοι επειδή το γεγονός ότι ΕΑΜ φαινόταν να στερείται ηθικού, προδιέγραφε ότι δεν θα υποχωρούσε από την πρόθεσή του να επεκταθεί η ανακωχή σε μια μόνιμη συμφωνία ειρήνης, κάτι που θεωρούσαν πλέον εκ των ων ουκ άνευ.(13)

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ίδιος ο αρχιστράτηγος των Βρετανών Ρ. Σκόμπι (R. Scobie) κατέστησε αρχικά τον Παπανδρέου και μετά τον μετέπειτα πρωθυπουργό Ν. Πλαστήρα υπεύθυνους για το ναυάγιο μιας πιθανής συμφωνίας με το ΕΑΜ, εξαιτίας υπερβολών στη διαπραγματευτική γραμμή των Βρετανών και της ελληνικής κυβέρνησης.(14) Είναι εξίσου χαρακτηριστικό ότι αποκλείστηκε ο Πλαστήρας ως διαπραγματευτής στη Βάρκιζα, γιατί οι Βρετανοί φοβήθηκαν τη στρατιωτική του νοοτροπία,(15) ενώ συνομιλητές του ΕΑΜ επιλέχθηκαν μετριοπαθείς πολιτικοί. Ήταν στο ίδιο πλαίσιο και η απόφαση του Φόρεϊν Όφις να συστήσει στον Βρετανό πρέσβη του στην Αθήνα Ρ. Λίπερ (R. Leeper) να εξετάσει ως κίνηση καλής θέλησης το να προσφέρει γενική αμνηστία στο ΕΑΜ.(16) Μάλιστα, οι Βρετανοί πίεζαν ασφυκτικά τον Πλαστήρα να προβεί σε σαφή προγραμματική διακοίνωση με ρητή αναφορά στο ενδεχόμενο αυτό.(17)

Ο Ρόναλντ Σκόμπι (Ronald Scobie) κατέστησε τον Παπανδρέου και τον Πλαστήρα υπεύθυνους για το ναυάγιο μιας πιθανής συμφωνίας με το ΕΑΜ εξαιτίας υπερβολών στη διαπραγματευτική γραμμή των Βρετανών και της ελληνικής κυβέρνησης. Ο Βρετανός πρεσβευτής στην Αθήνα Ρέτζιναλντ Λίπερ (Reginald Leeper) έγινε αποδέκτης σύστασης του Φόρεϊν Όφις (Foreign Office) να εξετάσει ως κίνηση καλής θέλησης την προσφορά γενικής αμνηστίας στο ΕΑΜ

Ακόμα και για το θέμα της οριοθέτησης της γραμμής ανάπτυξης των στρατευμάτων των δύο πλευρών κατά την ανακωχή, ο βρετανός υπουργός Χ. Μακμίλαν (H. Macmillan) ενημέρωνε τον Τσόρτσιλ ότι δεν έπρεπε να εκδηλωθεί η αταλάντευτη επιμονή των Βρετανών, αλλά να εξασφαλιστεί απλώς ότι τα στρατεύματα του ΕΛΑΣ θα αποχωρούσαν από την Αττική.(18) Αλλά η πλέον φανερή απόδειξη της βρετανικής εξ ανάγκης μετριοπάθειας ήταν το γεγονός ότι δεν επιδίωξαν ούτε καν να επιλύσουν, με τη συμφωνία ανακωχής,(19) το πρόβλημα των ομήρων που είχε συλλάβει ο ΕΛΑΣ, παρά τις έντονες αντιδράσεις της κυβέρνησης και του αστικού πολιτικού κόσμου. Βεβαίως, οι βαθύτερες αυτές επιδιώξεις δεν αναιρούσαν το γεγονός ότι η προπαγάνδα και η παραπλάνηση του αντιπάλου για να εξασφαλίσουν την καλύτερη δυνατή συμφωνία για τα συμφέροντά τους έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Τόσο η συμβολή του ΕΑΜ στην επίτευξη της συμφωνίας εκεχειρίας, όσο και τα βαθύτερα βρετανικά κίνητρα συστηματικά αποσιωπήθηκαν, ώστε να καλλιεργηθεί η εικόνα της «ανταρσίας» από την πλευρά του ΕΑΜ, όσο και η εντύπωση ενός πλήρως ηττημένου αντιπάλου, που εκλιπαρούσε για μια συμφωνία.

Το ΕΑΜ, το ΚΚΕ και η Συμφωνία της Βάρκιζας

Το ΕΑΜ από την πλευρά του ήθελε και το ίδιο διακαώς τη συμφωνία και μια μόνιμη ειρήνη. Και αυτό, πρωτίστως, γιατί δεν ήθελε εξαρχής τη σύγκρουση με τους Βρετανούς.(20) Παρά την πλούσια φιλολογία των αντιπάλων του ότι τα Δεκεμβριανά ήταν «επανάσταση», το ΕΑΜ, όσο και το ΚΚΕ, δεν είχαν ποτέ θέσει θέμα κατάληψης της εξουσίας με τα όπλα, παρέδωσαν ομαλά την εξουσία κατά την απελευθέρωση στην ελληνική κυβέρνηση, υπέγραψαν δεσμεύσεις υπέρ αυτού από πολύ νωρίς με τις συμφωνίες του Λιβάνου και της Καζέρτας, ακόμα και επιχείρησαν με κάθε τρόπο να καταστείλουν αντεκδικήσεις εναντίον των δοσίλογων για να μη δοθούν λαβές για κατηγορίες περί εμφυλιοπολεμικής νοοτροπίας.(21)

Από την άλλη πλευρά, μια παράταση της σύγκρουσης θα ενέτεινε στους κόλπους των οπαδών του ΕΑΜ και του ΚΚΕ το αίσθημα αδιεξόδου, που στις συνθήκες εκείνες πιθανόν θα είχε διαλυτικά αποτελέσματα στις τάξεις του.(22) Χωρίς σχέδιο και πρόθεση να παραταθεί μια σύγκρουση που δεν έβαινε πουθενά, εκτός από έναν παρατεταμένο πόλεμο με τους Βρετανούς, η ηγεσία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ γνώριζαν τις πολιτικές επιπτώσεις μιας τυφλής παράτασης του πολέμου με τους Βρετανούς. Στον βαθμό που είχε επιτευχθεί ο στόχος να προβληθεί αντίσταση στην αποικιοκρατικού τύπου βρετανική επίθεση που δέχθηκε ο ελληνικός λαός, για την ηγεσία του ΚΚΕ οι εκτεταμένες κατοχικές καταστροφές, η πείνα και η εξαθλίωση δεν έδιναν και πολλά περιθώρια για τη συνέχιση ενός παρατεταμένου αγώνα, στον βαθμό που, συν τοις άλλοις, η έλλειψη πυρομαχικών και τροφίμων θα δημιουργούσε αργά ή γρήγορα δυσεπίλυτα προβλήματα.(23) Πράγματι, ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος (ML), μια αγγλοαμερικανική οργάνωση που διαχειριζόταν την παρεχόμενη βοήθεια, αλλά και η UNRRA, δεν έστελναν τρόφιμα στην Αθήνα με το αιτιολογικό ότι δεν μοιραζόταν δίκαια ή ότι οι περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του ΕΑΜ ήταν επικίνδυνες για τους διανομείς της βοήθειας.(24) Ακόμα και επικριτές της συμφωνίας, όπως ο Ι. Ζεύγος, παραδεχόταν ότι, ενώ το ΚΚΕ και το ΕΑΜ είχαν στη διάθεσή τους 50.000 άνδρες έτοιμους για τη συνέχιση του αγώνα, η πιθανή επέκταση του πολέμου δεν θα μπορούσε να απαντήσει στην ανθρωπιστική καταστροφή που ο πόλεμος αυτός θα προκαλούσε.(25)

Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος (ML), η αγγλοαμερικανική οργάνωση που διαχειριζόταν την βοήθεια, αλλά και η UNRRA, δεν έστελναν τρόφιμα στην Αθήνα με το αιτιολογικό ότι δεν μοιράζονταν δίκαια ή ότι οι περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του ΕΑΜ ήταν επικίνδυνες για τους διανομείς γεγονός που δεν άφηνε και πολλά περιθώρια για τη συνέχιση ενός παρατεταμένου αγώνα. Ελληνόπουλο παραμορφωμένο από την έλλειψη πρωτεϊνών (Αρχεία UNRRA 1945-46)

Παρά την πλούσια φιλολογία που κατασκεύασαν οι Βρετανοί, και ιδίως οι ακροδεξιοί κύκλοι της Αθήνας για να νομιμοποιήσουν τη βρετανική επέμβαση, κανένα κομματικό κείμενο ή αναφορά, μαρτυρία ή πηγή της Αριστεράς δεν αποδίδει στα Δεκεμβριανά κάτι άλλο πέραν της προσπάθειας να αποκρουστεί, μέσω του αφοπλισμού των ελληνικών σωμάτων ασφαλείας, ένα εκκολαπτόμενο πραξικόπημα της δεξιάς, στο οποίο αποδόθηκαν και οι δολοφονικές επιθέσεις μετά τη σφαγή της Πλατείας Συντάγματος στις 3 Δεκεμβρίου 1944.(26) Τα σχέδια ενός τέτοιου πραξικοπήματος είχαν περιέλθει στην κατοχή του ΚΚΕ από τον Απρίλιο του 1944 και στα Δεκεμβριανά επιχειρήθηκε να εφαρμοστεί το σχέδιο αντίδρασης που με πολλές ελλείψεις είχε προετοιμαστεί. Η βασική αδυναμία αυτού του πλάνου αντίδρασης αφορούσε την εμπλοκή των Βρετανών στη σύγκρουση, η σφοδρότητα της οποίας όταν πάραυτα εκδηλώθηκε αιφνιδίασε το ΕΑΜ και το ΚΚΕ, που προσπάθησε με άοπλες μαζικές κινητοποιήσεις να «νουθετήσει» τους Βρετανούς.(27) Ο ΕΛΑΣ κινήθηκε σε σχέση με τα Δεκεμβριανά στο πλαίσιο της λογικής αυτής και πέτυχε να εξουδετερώσει τις εστίες ακροδεξιών στην Αθήνα, αλλά δεν υπολόγισε την έκταση της ωμής βρετανικής επέμβασης.(28) Για αυτό και στράφηκε εναντίον των δύο άκρων της εχθρικής διάταξης (Γουδή – Μακρυγιάννη) στα οποία βρίσκονταν στρατωνισμένες οι κατασταλτικές δυνάμεις και άφησε το κέντρο της Αθήνας ανέγγιχτο, και ιδίως γύρω από το κοινοβούλιο, όπου ήταν και το πλέον επιτελικό της σημείο, από όπου και θα μπορούσε αν ήθελε, να συλλάβει τον Παπανδρέου.(29)

Η εξέλιξη του σχεδιασμού του στις μάχες, η αποδυνάμωση των καπεταναίων έναντι των πολιτικών, οι σταθερές εκκλήσεις για κατάπαυση του πυρός, η διατήρηση του μεγάλου όγκου των δυνάμεων του ΕΛΑΣ εκτός Αττικής(30) έδειξαν ότι η ηγεσία του ΕΑΜ προσπαθούσε να κρατήσει τη σύγκρουση μέσα στα πλαίσια επίδειξης δύναμης –και αντίστασης– από τον ΕΛΑΣ, και να μην την αφήσει να εξελιχθεί σε μια συνολική σύγκρουση χωρίς διαχειρίσιμη πολιτικά διέξοδο. Ήταν η λογική να αφοπλιστούν τα Τάγματα Ασφαλείας και η αντίδραση, για «να υπερασπίση ο ΕΛΑΣ τη ζωή του έθνους».(31) Για αυτό τον επιτελικό ρόλο στη σύγκρουση ανέλαβε ένα σώμα, η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ, που ανασυστήθηκε λίγο πριν από την έναρξη των μαχών, οι επικεφαλής της οποίας (Μάντακας, Χατζημιχάλης, Λαγγουράνης) δεν είχαν καν κομματική ιδιότητα, αλλά και ούτε την πολιτική επάρκεια να διεξαγάγουν μια τέτοια ιδιόμορφη σύγκρουση.(32) Το ΕΑΜ και το ΚΚΕ δεν εγκατέλειψαν σε καμία φάση των Δεκεμβριανών την πολιτική παρέλκυσης της σύγκρουσης,(33) αναζητώντας δρόμους «έντιμης απεμπλοκής».(34)

Στη βάση αυτή, και δεδομένης της έλλειψης εμπιστοσύνης στις προοπτικές ενός πολέμου χωρίς άλλους στόχους, δεν ήταν προϊόν ηττοπάθειας η απόφαση του ΕΛΑΣ να ζητήσει μια συμφωνία κατάπαυσης του πυρός. Ήταν απόρροια της πρόθεσης να παρασχεθεί μια διέξοδος στη σύγκρουση που πλέον οδηγούσε στην πλήρη καταστροφή των δυνάμεων του ΕΛΑΣ που κλήθηκαν να δώσουν τη μάχη της Αθήνας,(35) πολιτική φθορά στους οπαδούς του ΕΑΜ που έμεναν χωρίς τροφή και νερό, αλλά και δημιουργούσαν σημαντικές απώλειες στον άμαχο πληθυσμό. Το ΓΣ του ΕΛΑΣ ζήτησε μεν άδεια να συνεχίσει τη σύγκρουση εκτός Αττικής, ο Σιάντος όμως επικαλέστηκε την πολιτική και απέρριψε κάθε συζήτηση.(36)

Η εξέλιξη των διαπραγματεύσεων

Το μεγάλο πρόβλημα σε σχέση με τη συμφωνία δεν ήταν ό,τι διαμείφθηκε σε αυτήν, αλλά το ζήτημα ποιος θα εφάρμοζε τις όποιες αποφάσεις της. Και μπορεί ο ΕΛΑΣ να παρέδωσε τα όπλα του και να τήρησε μέχρι κεραίας τα συμφωνηθέντα, αλλά τα σώματα ασφαλείας που οργανώθηκαν την περίοδο της απελευθέρωσης για να επιβάλουν στην Ελλάδα τον μονάρχη, ένα δικαστικό σώμα(37) αποτελούμενο από λειτουργούς συνδεδεμένους με τον Μεσοπόλεμο και το αντικομμουνιστικό κράτος της εποχής,(38) η Εθνοφυλακή που στελεχώθηκε μαζικά από τους άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας,(39) αλλά και το ακαταδίωκτο των συνεργατών των Γερμανών που είχε αποχαλινώσει τις παρακρατικές συμμορίες προμήνυαν την ανατροπή κάθε συμφωνίας.(40) Μάλιστα, μια ισχυρή μερίδα αντικομμουνιστών στην επίσημη πολιτική σκηνή, συσπειρωμένη γύρω από τον βασιλιά, έδειχνε ότι πολύ δύσκολα θα εξασφάλιζε υποστηρικτές η εφαρμογή των όρων της συμφωνίας, ιδίως όταν το Κέντρο έδειχνε απρόθυμο να συνδράμει στον εκδημοκρατισμό της χώρας.(41)

Αξιοσημείωτο είναι ότι αυτή η πιθανή εξέλιξη είχε δημιουργήσει περίσκεψη ακόμα και στους Βρετανούς, που φοβούνταν ότι δοθεισών των συνθηκών που θα επικρατούσαν υπήρχε κίνδυνος το ΕΑΜ να προσφύγει εκ νέου στα όπλα. Γιατί με τη συνδρομή των φανατικών αντικομμουνιστών δημιουργήθηκε ένα κλίμα πόλωσης προτού καν προσυπογραφεί η συμφωνία, μέσω μιας βιομηχανίας εντεταλμένων δημοσιευμάτων που αναφέρονταν στον εντοπισμό 1.500 ενταφιασμένων πτωμάτων, θυμάτων των κομμουνιστών σε 20 χώρους ταφής. Ταυτοχρόνως παρασιωπήθηκε πλήρως το γεγονός ότι στους ισχυρισμούς περί ανεύρεσης 1.500 πτωμάτων στον Εθνικό Κήπο, ο φωτογράφος του περιοδικού «Life» Ντ. Κέσελ (D. Kessel) δήλωσε ότι είδε μόνο 17, όπως και το γεγονός ότι η Βρετανική Λίγκα για τη Δημοκρατία στην Ελλάδα κατήγγειλε από το Λονδίνο τους Βρετανούς ιθύνοντες στην Αθήνα ως ανηλεείς σκευωρείς που δεν ορρωδούσαν προ ουδενός για να πετύχουν τους προπαγανδιστικούς τους στόχους.(42) Στις έντονες διαμαρτυρίες από το ΕΑΜ, που μιλούσε για κατασκευασμένη «πτωματολογία»,(43) αλλά και εφημερίδων του εξωτερικού ότι οι εκταφές πτωμάτων γίνονταν αδιακρίτως, έχοντας αφαιρέσει από τους τάφους τους νεκρούς της τελευταίας τουλάχιστον τριετίας για να επιβεβαιωθούν τα «ευρήματα» αυτά, στήθηκε μια ολόκληρη διεθνής επιτροπή, η Επιτροπή Citrin, που επισκέφτηκε την Ελλάδα για να βοηθήσει την αναδιοργάνωση των συνδικαλιστικών σωματείων της χώρας και τελικά κατέληξε, με εντολή του Τσόρτσιλ,(44) να επιβεβαιώνει τα «εγκλήματα» των κομμουνιστών.(45)

Ο ΕΛΑΣ δεν υπολόγισε την ωμότητα της βρετανικής επέμβασης στα Δεκεμβριανά. Πέτυχε να εξουδετερώσει τις εστίες ακροδεξιών και στράφηκε εναντίον των δύο άκρων της εχθρικής διάταξης, Γουδή και Μακρυγιάννη, αλλά άφησε το κέντρο της Αθήνας ιδίως γύρω από το κοινοβούλιο, ανέγγιχτο

Την πόλωση αναπαρήγαγε και η πρόθεση των Βρετανών να χρησιμοποιηθούν οι διαπραγματεύσεις στη Βάρκιζα για να εμφανίσουν το ΕΑΜ ως μια σέκτα ανηλεών κομμουνιστών. Για αυτό απαίτησαν ως συνομιλητή μόνο το ΚΚΕ στη Βάρκιζα,(46) γεγονός που συνδυάστηκε με την προσπάθεια των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών να χρηματοδοτήσουν αποσχιστικές τάσεις στο εσωτερικό του ΕΑΜ και να προσφέρουν σε στελέχη της ΕΛΔ κυβερνητικές θέσεις για να διαφοροποιηθούν από το ΕΑΜ.(47) Μάλιστα οι Βρετανοί προσκάλεσαν τον Σβώλο να αποκηρύξει ανοικτά τους κομμουνιστές, αλλά ο τελευταίος αρνήθηκε.(48)

Το ΕΑΜ, που αντιλήφθηκε την παγίδα, επέμεινε να γίνει δεκτή στη Βάρκιζα μια διευρυμένη ΕΑΜική αντιπροσωπεία.(49) Δεδομένης της επιμονής του αλλά και της πληροφορίας ότι από τις αρχές Νοεμβρίου ο Ηλ. Τσιριμώκος της ΕΛΔ επιδίωκε να αποχωρήσει από το ΕΑΜ, οι Βρετανοί δέχθηκαν τον τελευταίο στη Βάρκιζα για να τον χρησιμοποιήσουν ως δούρειο ίππο.(50) Στην ουσία συνέβη και στη Βάρκιζα ό,τι και στον Λίβανο, τον Μάιο του 1944, όταν αποδόθηκε εκεί ο κεντρικός ρόλος της διαπραγμάτευσης στον Σβώλο, ο οποίος παραβίασε τις εντολές της ΕΑΜικής ηγεσίας, μαζί βέβαια και με τους εκπροσώπους του ΚΚΕ που βρέθηκαν σε σύγχυση.(51) Ο Τσιριμώκος στη Βάρκιζα δεσμεύτηκε κρυφά να στηρίξει τις βρετανικές προτάσεις, αλλά και να ταχθεί κατά της διεκδίκησης του ΕΑΜ να ενταχθεί στην εθνική κυβέρνηση, κάτι που αποσταθεροποίησε τη διαπραγματευτική τακτική του ΕΑΜ.(52)

Πρέπει να τονιστεί ότι ουσιαστική παράμετρος των εξελίξεων ήταν το γεγονός ότι η ΕΑΜική πλευρά στη Βάρκιζα κλήθηκε και να ευθυγραμμιστεί με την παγκόσμια στρατηγική τότε της κομμουνιστικής Αριστεράς που ζητούσε πολιτικούς συμβιβασμούς, ακόμα και σε εκείνες τις χώρες όπου την αλλαγή των πολιτικών συσχετισμών είχε επιβάλει ή συνδιαμορφώσει η είσοδος του Κόκκινου Στρατού (Βουλγαρία, Γιουγκοσλαβία, Ουγγαρία, Τσεχοσλαβακία κ.ά.).(53) Την κατεύθυνση αυτή συμπύκνωνε η δήλωση του γγ του ΚΚ Γαλλίας Μ. Τορέζ, που την 1η Φεβρουαρίου 1945 είχε επικαλεστεί και από τις στήλες των ελληνικών εφημερίδων την ανάγκη αφοπλισμού αυτών που πολέμησαν ως αντάρτες κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στο σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου.(54) Ήταν για αυτό τον λόγο αποφασιστικής σημασίας η επιρροή που άσκησε το τηλεγράφημα του πρώην γραμματέα της Κομμουνιστικής Διεθνούς Γκ. Δημητρόφ, στις 15 Ιανουαρίου 1945, το οποίο προέτρεπε την ηγεσία του ΚΚΕ να συμβιβαστεί προκειμένου να διατηρηθούν όσο το δυνατόν περισσότερες δυνάμεις για μια ευνοϊκότερη στιγμή για το ΕΑΜ.(55)

Αποφασιστικής σημασίας επιρροή άσκησε το τηλεγράφημα του πρώην γραμματέα της Κομμουνιστικής Διεθνούς Γκεόργκι Δημητρόφ (δεξιά) στις 15 Ιανουαρίου 1945, το οποίο προέτρεπε την ηγεσία του ΚΚΕ να συμβιβαστεί ώστε να διατηρηθούν όσο το δυνατόν περισσότερες δυνάμεις για μια ευνοϊκότερη στιγμή.

Σε αυτήν τη βάση, και χωρίς άλλη διέξοδο εκτός από την καταφυγή εκ νέου στα όπλα, ο Σιάντος δεν είχε παρά να αγκιστρωθεί στο ενδεχόμενο επίτευξης μιας συμφωνίας, πεπεισμένος ότι η μόνη προοπτική που διέθετε το ΕΑΜ εκείνη τη στιγμή ήταν η συμφωνία και η τήρησή της.(56) Όμως οι εγγυήσεις που επιδίωξε να αποσπάσει προσέκρουσαν στην τακτική της άλλης πλευράς, που όπως με τη Συμφωνία του Λιβάνου πρότεινε αμφιλεγόμενες διατυπώσεις, παραδίδοντας την εφαρμογή της συμφωνίας στον συσχετισμό δύναμης που θα διαμορφωνόταν μετά την υπογραφή της. Κεντρικό σημείο των ασαφειών ήταν η διατύπωση του άρθρου της συμφωνίας για την αμνηστία, που απέκλειε «εγκλήματα» τα οποία δεν ήταν απαραίτητα για την επίτευξη του επιδιωκόμενου πολιτικού στόχου, δηλαδή στην ουσία παρέδιδε, εν δυνάμει, όλους τους ΕΛΑΣίτες στην μήνιν των δικαστικών αρχών.(57) Αυτή ακριβώς η διατύπωση θεσμικά νομιμοποίησε τον κατατρεγμό της Αριστεράς με τα 1.800 θύματα ενός ακήρυχτου εμφυλίου μέσα σε δύο χρόνια (1945-1946), κάτι που δεν άργησε να εξωθήσει τα πράγματα σε μια ολομέτωπη εμφύλια σύγκρουση.(58)

Τα επίχειρα της Συμφωνίας της Βάρκιζας ήταν οι εκατοντάδες φόνοι οπαδών του ΕΑΜ και οι φυλακίσεις δεκάδων χιλιάδων. Φυλακές Μαργαρίτη Πάτρας την Πρωτοχρονιά του 1946, (Αρχείο Γιώργου Μόσχου)

Στην ουσία την εφαρμογή της Συμφωνίας, έστω και με τα προβλήματα που διάνοιγε, θα μπορούσε να εγγυηθεί μόνο μια ανεξάρτητη διεθνής αρχή, παράλληλα με τη συνδρομή του δημοκρατικού κόσμου της χώρας. Το γεγονός ότι μόνο κάποιες διεθνείς οργανώσεις και νομικοί φορείς προσφέρθηκαν, και όχι ο ΟΗΕ, ή μια χώρα, όπως η Σοβιετική Ένωση,(59) κατέστησε ανεφάρμοστο το όποιο συνδιαλλακτικό στοιχείο της συμφωνίας.(60) Χωρίς διεθνή πλαισίωση(61) ό,τι και να υπέγραφε το ΕΑΜ θα καθίσταντο αυτόχρημα ως η θεσμική παγίδευσή του. Ακόμα και τις ημέρες που διαπραγματευόταν η συμφωνία της Βάρκιζας γίνονταν από αστυνομικά όργανα αθρόες συλλήψεις ΕΑΜικών, γεγονός που υποχρέωσε τον Βρετανό υπουργό Εξωτερικών Ά. Ίντεν (A. Eden) να ζητήσει εξηγήσεις μέσω της πρεσβείας στην Αθήνα από την κυβέρνηση. Απείλησαν μάλιστα τον Πλαστήρα ότι αν δεν πειθαρχούσε στις υποδείξεις τους θα απέσυραν τις δυνάμεις τους από την Αθήνα και θα άφηναν μόνη της την κυβέρνηση.(62)

Το μόνο που επιχείρησε το ΕΑΜ για να διασφαλιστεί κάπως ήταν το γεγονός της μη παράδοσης του συνόλου του οπλισμού του. Αλλά και αυτό ήταν κυρίως για λόγους ψυχολογικούς των κατατρεγμένων οπαδών του, αφού ο οπλισμός αυτός καταστράφηκε ή δεν ήταν αξιοποιήσιμος, μετά την εκσκαφή του, όπως αποδείχθηκε στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων στις παραμονές του εμφυλίου πολέμου.(63)

* Ο Μιχάλης Λυμπεράτος είναι διδάκτορας Ιστορίας Παντείου Πανεπιστημίου

** Αναδημοσιεύεται από το τεύχος #06 του HotDoc.History που κυκλοφόρησε στις 5 Φεβρουαρίου 2017. Διατηρούνται οι ιδιότητες των προσώπων όπως είχαν την εποχή της δημοσίευσης

Παραπομπές

  1. Μ. Λυμπεράτος, Στα Πρόθυρα του Εμφυλίου Πολέμου, Αθήνα 2006, σ. 92.
  2. Έκθεση Σιάντου για τα Δεκεμβριανά, Αθήνα 1986, σ. 66.
  3. P. Papastratis, Britsh Foreign Policy towards Greece during the Second World War 1941-1944, Cambridge 1984, σ. 212 κ.ε.
  4. Για το θέμα βλ. Μ. Λυμπεράτος, «Νέο-Αποικιοκρατία και Δεκεμβριανά: πρακτικές επεμβάσεων και πρότυπα ιμπεριαλισμού στον μεταπολεμικό κόσμο», Αρχειοτάξιο, τ. 18, Νοέμβριος 2016, σ. 171-186.
  5. FO 371/48244. R 226/4/19, Συζητήσεις στην Αθήνα, 25-28 Δεκεμβρίου 1944.
  6. Στ. Σαράφης , Ο ΕΛΑΣ, Αθήνα 1980, σ. 554.
  7. Η 3η Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ 10-14 Οκτωβρίου 1950, Πόρισμα Επιτροπής για την υπόθεση Σιάντου, ανατ, 1988, σ. 348-349.
  8. Οι «Times» έγραφαν ότι οι αστυνομικοί πυροβολούσαν γυναίκες και παιδιά πάνω από μια ώρα, παρά τις διαμαρτυρίες κάποιων παριστάμενων Βρετανών αξιωματικών, Times, 4 Δεκεμβρίου 1944
  9. Publications and Records, Parliamentary Debates, Archives, Hansard Archives, Fifth Series, vol. 404, House of Commons, Tenth Session 29 Nov-21 December 1944, 5 December 1944, www.parliament.uk.
  10. The Ambassador in Greece (MacVeagh) to the Secretary of State, 27 December 1944, Foreign Relation of US, Diplomatic Papers, The Near East, South Asia and Africa, 1944, Government Printing Office, Washington 1976.
  11. FO 371/48246, R736/4/19, 1 Ιανουαρίου 1945.
  12. Ο μόνος, κατ’ ουσίαν, όρος που έθεσε ο Σιάντος στη Διάσκεψη με τον Τσόρτσιλ και τους πολιτικούς αρχηγούς στις 26 Δεκεμβρίου 1944 ήταν η απομάκρυνση Παπανδρέου. Αρχείο Λαγάκου, Πρακτικά Συνδιάσκεψης 26ης Δεκεμβρίου 1944, Σιάντος προς Δαμασκηνό. ΕΛΙΑ
  13. FO 371/48245, R 401/4/19, Rapp to Leeper, 4 Ιανουαρίου 1945.
  14. H. Macmillan, Τhe Blas of War, London 1967, σ. 618.
  15. Για να πειστεί ο Πλαστήρας να υποχωρήσει απαιτήθηκε και η μεσολάβηση του Φρ. Ρούζβελτ. FO 371/48248, R 1451/4/19, Earl of Halifax, Washington to FO, 18 Ιανουαρίου 1945.
  16. FO 371/48245, R 665/4/19, Churchill to Alexander, 18 Ιανουαρίου 1945.
  17. FO 371/48246, R 714/G, Leeper to FO, 9 Ιανουαρίου 1945.
  18. Μ. Λυμπεράτος, Στα Πρόθυρα του Εμφυλίου, ό.π. σ. 56-57.
  19. R. Leeper, When Greek Meets Greek, London 1950, σ. 143.
  20. Μ. Λυμπεράτος, «Τα Δεκεμβριανά και η ερμηνεία τους», στο Από την Απελευθέρωση στα Δεκεμβριανά, Πρακτικά Συνεδρίου, Αθήνα 2016, σ. 570-589.
  21. Βλ. Μ. Λυμπεράτος, «Γερμανικά αντίποινα, ο ΕΛΑΣ και τα Τάγματα Ασφαλείας» στο Νότια Πελοπόννησος 1935-1950, Αθήνα χχ, σ. 62-105.
  1. Γ. Σιάντος, «Έκθεση δράσης στην 11η Ολομέλεια του ΚΚΕ», Επίσημα Κείμενα, τόμ. 5, Αθήνα 1986, σ. 426 κε
  2. Παρόμοιες απόψεις γύρω από το θέμα αυτό, Γ. Μπλάνας, Εμφύλιος Πόλεμος 1946-1949, Αθήνα Ι976, σ. 20-23 και Δ. Βλαντάς, Η Προδομένη Επανάσταση, Αθήνα, σ. 357-386.
  3. Washingtοn Ρost, 24 Φεβρουαρίου 1945 στο Λ. Σταυριανός, Η Ελλάδα σε Επαναστατική Περίοδο, Σαράντα Χρόνια Αγώνες, Αθήνα 1977, σ. 167.
  4. Ι. Ζεύγος, Η Λαϊκή Αντίσταση του Δεκέμβρη και το Νεοελληνικό Πρόβλημα, Αθήνα Ι945, σ. 64.
  5. Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 109, φ 4/1/4, Αποφάσεις του ΠΓ του ΚΚΕ, 11 Δεκεμβρίου 1944, ΑΣΚΙ.
  6. Δελτίο Πληροφοριών της ΚΕ του ΕΑΜ, Ανακοινώσεις της 9ης, 11ης και 12ης Δεκεμβρίου 1944, Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ.
  7. Υπήρξαν έντονες διαμαρτυρίες από τμήματα του ΕΛΑΣ ότι αυτός πολεμούσε με την ψυχολογία του αυτοπροστατευόμενου χωρίς πραγματικά επιθετικούς προσανατολισμούς, Αρχείο ΚΚΕ, Έκθεση Μακρίδη, Ξιφ, 16 Αυγούστου 1946, κουτί 570, φ. 28/38/19, ΑΣΚΙ.
  8. Σ. Γρηγοριάδης, Δεκέμβρης-Εμφύλιος 1944-1949, Αθήνα 1984, σ. 139.
  9. 30. Για την απομόνωση του Βελουχιώτη κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών και την απομάκρυνσή του από την Αθήνα στην Ήπειρο, βλ. Μ. Λυμπεράτος, Στα Πρόθυρα του Εμφυλίου, ό.π. σ. 90-93.
  10. ΕΛΑΣ, Α΄ Σώμα Στρατού, Διοίκηση, Ημερήσια Διαταγή της 6ης Δεκεμβρίου 1944, Σπ. Α. Κωτσάκης, Δεκέμβρης του 1944 στην Αθήνα, Αθήνα 1986, σ. 97.
  1. Αρχείο ΚΚΕ, Έκθεση Τζήμα, Απαντήσεις σε ερωτήματα, κουτί 570, ΑΣΚΙ.
  2. Στις 14 Δεκεμβρίου 1944 και ενώ οι Βρετανοί επέκτειναν τις επιθέσεις τους ο Σιάντος πρότεινε τον τερματισμό των μαχών και οι Βρετανοί του έθεσαν όρους που ήταν αδύνατο να αποδεχθεί, Αρχείο Αιγιαλίδη, Aide Memoire, 14 Δεκεμβρίου 1944, ΕΛΙΑ.
  3. Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 109, φ4/1/1, Αποφάσεις του ΠΓ του ΚΚΕ, 11 Δεκεμβρίου 1944 ΑΣΚΙ.
  4. Μ. Βαφειάδης, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1985, τόμ. 3, σ. 60-62 και Γ. Ιωαννίδης, Αναμνήσεις, Προβλήματα της Πολιτικής του ΚΚΕ στην Εθνική Αντίσταση 1940-1945, Αθήνα 1979, σ. 366.
  5. Αρχείο ΚΚΕ, Ραδιοτηλεγράφημα Σιάντου προς Οργανώσεις, κουτί 145, φ7/32/289, 7 Ιανουαρίου 1944, ΑΣΚΙ.
  6. Για την εν γένει στάση του δικαστικού σώματος βλ. Π. Δελαπόρτας, Το Σημειωματάριο ενός Πιλάτου, Αθήνα 1977, σ. 39-43.
  7. Τον Δεκέμβριο του 1945 υπήρχαν στις φυλακές πάνω από 18.000 κρατούμενοι που περίμεναν τη δίκη τους για «εγκλήματα» της Κατοχής και των Δεκεμβριανών, ενώ εκκρεμούσαν 80.000 εντάλματα σύλληψης που δεν είχαν πραγματοποιηθεί γιατί δεν υπήρχαν φυλακές να τους στοιβάξουν, Οι Βρετανοί έφεραν επιτροπή νομικών από τη Βρετανία για να μελετήσει την κατάσταση που εξέφευγε κάθε λογικής, British Legal Mission to Greece with covering letters and Appendices, London 1946, σ. 23-20.
  8. 3 Για το πώς συγκροτήθηκαν οι δυνάμεις Εθνοφυλακής και η αστυνομία βλ. Μ. Λυμπεράτος, Στα Πρόθυρα του Εμφυλίου Πολέμου, ό.π.. σ. 238-240.
  9. Για την έκταση του φαινομένου με τις παρακρατικές οργανώσεις, ό.π. σ. 277-282.
  10. ΓΑΚ, Αρχείο Βασιλικών Ανακτόρων, Επιστολές Σπ. Μαρκεζίνη προς το βασιλιά και Αρχείο Τσαλδάρη, (Παν. Κασσίμη), Πρακτικό της 8ης Νοεμβρίου 1944, ΕΛΙΑ
  1. British League for Democracy in Greece, ΥΠΕΞ, Αρχείο 1946, κατ. 25.5 Ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο προς ΥΠΕΞ, αρ, πρ. 2140, 5 Ιουνίου 1945.
  2. Μ Πορφυρογένης, «Πτωματολογία βαρβάρων», ΚΟΜΕΠ, τεύχ. 44, Δεκέμβριος 1945
  3. FO 371/48247, R 1141/4/19, Eden to Leeper 18 Ιανουαρίου 1945
  4. Έκθεση των βρετανικών συνδικάτων, Αθήνα 1977, σ. 9.
  5. FO 371/48249, R 1762/4/19, Leeper to FO, 24 Ιανουαρίου 1945.
  6. FO 371/48245, R514/4/19, Leeper to FO, 8 Ιανουαρίου 1945.
  7. Μ. Λυμπεράτος, Στα πρόθυρα του Εμφυλίου Πολέμου, ό.π. σ. 61.
  8. ΕΑΜ , Λευκή Βίβλος, Οι Παραβιάσεις της Βάρκιζας, Φλεβάρης-Ιούνιος 1945, σ. 111-113
  1. Βλ και Πρ. Παπαστράτης, «Από την απελευθέρωση στην εμφύλια σύρραξη του Δεκέμβρη», στο Δεκέμβρης 1944, Νεότερη Έρευνα και Προσεγγίσεις, ό.π. σ. 200.
  2. Όπως σημείωνε ο Γ. Ιωαννίδης με το άκουσμα των όρων της συμφωνίας δημιουργήθηκε έξαλλη κατάσταση στο Βουνό, Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, φ7/32/49, 30 Μαΐου 1944, ΑΣΚΙ. Ο Σβώλος ως επικεφαλής της αντιπροσωπείας απειλούσε με παραίτηση για λόγους ευθιξίας Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, Αθήνα 1980, σ. 209.
  1. F0 371/48252 R 2458/4/19, Leeper προς FO, 2 Φεβρουαρίου 1945.
  2. G. Swain, N. Swain, Eastern Europe since 1945, London 2009, σ. 18-30.
  3. FO 371/48255, R 3106/4/19, ΑΙS, Weekly Report(21-27 Ιανουαρίου), 13 Φεβρουαρίου 1945.
  4. Γ. Ιωαννίδης, ό.π. σ. 376-378.
  5. Μάλιστα, απαίτησε από τους συντρόφους του στο ΚΚΕ να τηρήσουν κατά γράμμα τα συμφωνηθέντα στη Βάρκιζα και εξεδίωξε από το ΚΚΕ όλους τους αρνητές της συμφωνίας όπως τον Βελουχιώτη. ΚΚΕ, Έκθεση Δράσης του Γ. Σιάντου, Η 11η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, Απρίλιος 1945,ανατ. Αθήνα 1986 σ. 421 κε
  6. F0 371/48252, R 2543, Leeper προς FO, 5/2/1945..
  7. Μ. Λυμπεράτος, Στα Πρόθυρα του Εμφυλίου, ό. π. σ. 267-316.
  8. Βλ. ΡRΕΜ 3/434/7, Πρακτικά Σύσκεψης στο Κρεμλίνο, Μόσχα 9/10/1944, σ. 67-81 και Ου. Τσώρτσιλ, Αναμνήσεις, ό.π. 186.
  9. Ο Μακμίλαν (Macmillan) έφτασε στο σημείο να πιστεύει ότι ο Σιάντος υπέγραψε τελικά τη συμφωνία της Βάρκιζας επειδή είχε λάβει οδηγίες από τη Μόσχα, Η. Macmillan, ό.π, σ. 663 και R. Leeper When Greek Μeets Greek, ό.π. σ. 149.
  10. Η ΕΣΣΔ, από την οποία το ΚΚΕ περίμενε μια οποιαδήποτε κίνηση συμπαράστασης, παρέμεινε σιωπηλή όλη τη διάρκεια της σύγκρουσης του Δεκέμβρη. Οι Βρετανοί, από την πλευρά τους, ήταν πεπεισμένοι ότι οι Σοβιετικοί δεν είχαν καμία πρόθεση να ενισχύσουν πολιτικά τον ΕΛΑΣ, πεποίθηση που στήριζαν στο γεγονός ότι κατά τις συνομιλίες στη Μόσχα μεταξύ Τσόρτσιλ και Στάλιν, στις 9 Οκτωβρίου 1944, είχε δοθεί το «πλεονέκτημα» σε σχέση με την Ελλάδα στη Βρετανία. Βλ. ΡRΕΜ 3/434/7, Πρακτικά Σύσκεψης στο Κρεμλίνο, Μόσχα 9/10/1944, σ. 67-81 Η απουσία αντίδρασης των Σοβιετικών χαροποίησε τους Βρετανούς που πήραν εντολή να μην αφήσουν να υπάρξει η παραμικρή υπόνοια εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης για τα συμβαίνοντα στην Αθήνα. FO 371/43736, R 20215, Cl. Kerr, Moscow to FO, 7 Δεκεμβρίου. Ο Στάλιν δεν επενέβη καθόλου κατά τη διάρκεια των μαχών του Δεκεμβρίου, έχοντας διαβεβαιώσει μέσω του Μολότοφ (Molotov) τους Βρετανούς ότι ποτέ δεν είχε την πρόθεση να παρέμβει στα ελληνικά πράγματα. A. Eden, Memoirs, The Reckoning, London 1965, σ. 482-483.
    δεν είχε τέτοια πρόθεση, FRUS 1945, The Conference at Malta and Yalta, 1945, Washington 1955, σ. 781-2.
  1. FO 371/42247, R 1243/4/19, Leeper to FO, 16 Ιανουαρίου 1945
  2. Μ. Βαφειάδης, Απομνημονεύματα, τόμ Γ, Αθήνα 1985, σ. 90 κ.ε. και Γ. Μαλτέζος-Τζουμερκιώτης, Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, Αθήνα 1985, σ. 17-19.

www.documentonews.gr

❝ ετικέτες ❞ #ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΗΣ ΒΑΡΚΙΖΑΣ