Η περσική ταυτότητα, η επιβολή του Ισλάμ και το ρήγμα εξουσίας – κοινωνίας που βαθαίνει
Νατάσα Στασινού • nstasinou@naftemporiki.gr
Οι γενναίες διαδηλώσεις που συγκλόνισαν το Ιράν και τον κόσμο δεν ήταν ακόμη ένα ξέσπασμα κοινωνικής οργής. Είναι η πιο καθαρή, μέχρι σήμερα, αμφισβήτηση της πολιτικής και ιδεολογικής νομιμοποίησης της Ισλαμικής Δημοκρατίας από την ίδια την ιρανική κοινωνία.
Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, το ερώτημα που τίθεται ανοιχτά στους δρόμους δεν είναι «ποιος κυβερνά καλύτερα», αλλά αν το ίδιο το θεοκρατικό σύστημα έχει δικαίωμα να κυβερνά.
Η ένταση αυτής της αμφισβήτησης δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς δύο παράλληλα επίπεδα ανάλυσης:
α) την ιστορική και πολιτισμική ταυτότητα της ιρανικής κοινωνίας και
β) τη δομή εξουσίας που οικοδομήθηκε μετά το 1979 και σήμερα μοιάζει να αποκόπτεται πλήρως από αυτήν.
Μια κοινωνία με βαθιά ιστορική συνέχεια
Το Ιράν δεν είναι απλώς ένα σύγχρονο κράτος της Μέσης Ανατολής. Είναι ο πυρήνας της ιστορικής Περσίας, με πολιτισμική συνέχεια χιλιάδων ετών. Η περσική γλώσσα (φαρσί) λειτουργεί ως συνεκτικός ιστός σε μια πολυεθνοτική κοινωνία, ενώ το προϊσλαμικό παρελθόν – με κεντρικό στοιχείο τον ζωροαστρισμό – εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς στην ιστορική αυτοαντίληψη των Ιρανών.
Ο ζωροαστρισμός, αν και σήμερα αποτελεί μικρή θρησκευτική μειονότητα, υπήρξε επί αιώνες το θρησκευτικό υπόβαθρο της περσικής κρατικής οργάνωσης.
Η επικράτηση του Ισλάμ μετά την αραβομουσουλμανική κατάκτηση του 7ου αιώνα δεν διέγραψε αυτή την ταυτότητα. Την κάλυψε, τη μετέπλασε, αλλά δεν την εξαφάνισε. Αυτό εξηγεί γιατί – ακόμη και σήμερα – μεγάλα τμήματα της ιρανικής κοινωνίας αντιλαμβάνονται το Ιράν ως κάτι περισσότερο από ένα «ισλαμικό κράτος».
Όχι εθνοτική σύγκρουση – σύγκρουση εξουσίας και κοινωνίας
Συχνά, η αντιπαράθεση περιγράφεται απλουστευτικά ως σύγκρουση «Περσών» με μια «ξένη», «αραβική» θεοκρατική ελίτ. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και πιο αποκαλυπτική.
Το Ιράν είναι πολυεθνοτικό κράτος: Πέρσες, Αζέροι, Κούρδοι, Άραβες, Λούροι και άλλες ομάδες συνυπάρχουν εδώ και αιώνες. Το ίδιο ισχύει και για την πολιτική ελίτ. Ακόμη και ο ανώτατος ηγέτης, ο Αλί Χαμενεΐ προέρχεται από αυτό το ίδιο μωσαϊκό, με πατέρα Αζέρο και μητέρα περσικής καταγωγής.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι εθνοτικό. Είναι θεσμικό και πολιτικό. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν αντλεί τη νομιμοποίησή της από τη λαϊκή κυριαρχία, αλλά από μια θρησκευτική ερμηνεία της εξουσίας, ενισχυμένη από μηχανισμούς ασφάλειας και καταστολής. Η κοινωνία δεν έχει πραγματικούς μηχανισμούς να αλλάξει την πορεία του κράτους, ακόμη και όταν ψηφίζει.
Η αρχιτεκτονική της θεοκρατικής εξουσίας
Στον πυρήνα του συστήματος βρίσκεται ο Ανώτατος Ηγέτης, υπεράνω κυβέρνησης και κοινοβουλίου. Θεσμοί όπως το Συμβούλιο των Φρουρών ελέγχουν ποιοι μπορούν να συμμετάσχουν στην πολιτική διαδικασία, ακυρώνοντας στην πράξη την έννοια της πλήρους αντιπροσώπευσης.
Παράλληλα, οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν εξελιχθεί σε κράτος εν κράτει: στρατιωτική δύναμη, μηχανισμός εσωτερικής ασφάλειας και βαθιά διείσδυση σε κρίσιμους τομείς της οικονομίας. Η επιβίωση του καθεστώτος δεν βασίζεται στη συναίνεση, αλλά στην ικανότητα επιβολής.
Το σήμερα: από την οικονομία στην πολιτική ρήξη
Οι πρόσφατες διαδηλώσεις ξεκίνησαν από την οικονομία: πληθωρισμός, κατάρρευση του ριάλ, αδυναμία στοιχειώδους επιβίωσης για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Πολύ γρήγορα όμως μετατράπηκαν σε κάτι βαθύτερο: σε αμφισβήτηση της ίδιας της θεοκρατικής νομιμοποίησης.
Η ένταση της καταστολής, οι ωμές δολοφονίες διαδηλωτών, οι μαζικές συλλήψεις και τα ψηφιακά μπλακάουτ δεν λειτουργούν πλέον αποτρεπτικά. Αντιθέτως, ενισχύουν την αίσθηση ότι το κράτος βρίσκεται απέναντι στην κοινωνία, όχι πάνω από αυτήν.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στις κινητοποιήσεις συμμετέχουν κοινωνικές ομάδες ομάδες που ιστορικά θεωρούνταν «σταθεροποιητικές», όπως έμποροι και επαγγελματικά στρώματα. Αυτό προσδίδει στο κύμα διαμαρτυρίας χαρακτήρα γενικευμένης κοινωνικής απονομιμοποίησης.
Πριν από το 1979: Το Ιράν του Σάχη
Η Ισλαμική Επανάσταση δεν προέκυψε στο κενό. Το καθεστώς του Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί επιδίωξε έναν ταχύ εκσυγχρονισμό, βασισμένο στα έσοδα από το πετρέλαιο και σε μεταρρυθμίσεις που άλλαξαν ριζικά την κοινωνία.
Η «Λευκή Επανάσταση» προώθησε την εκπαίδευση, τον αλφαβητισμό, τη μερική αναδιανομή γης και τον περιορισμό της ισχύος του κλήρου. Παράλληλα, όμως, το πολιτικό σύστημα παρέμεινε αυταρχικό, με ισχυρούς μηχανισμούς ασφαλείας και περιορισμένη πολιτική ελευθερία.
Η μοναρχία έχασε έτσι τη νομιμοποίησή της όχι επειδή εκσυγχρόνισε τη χώρα, αλλά επειδή το έκανε χωρίς κοινωνική συμμετοχή και πολιτική ελευθερία.
Η Ισλαμική Δημοκρατία υποσχέθηκε να καλύψει αυτό το κενό. Σχεδόν μισό αιώνα μετά, αντιμετωπίζει το ίδιο πρόβλημα – σε πιο σκληρή, πιο στρατιωτικοποιημένη εκδοχή.
Γιατί αυτή η στιγμή είναι διαφορετική
Η σημερινή κρίση δεν αφορά μόνο την οικονομία ή τη διεθνή πίεση. Αφορά το γεγονός ότι μεγάλα τμήματα της κοινωνίας δεν βλέπουν πια τη θεοκρατία ως φορέα ηθικής ή πολιτικής αυθεντίας. Η απόσταση ανάμεσα στην κοινωνία και το κράτος έχει μετατραπεί σε ρήγμα ταυτότητας και εξουσίας.
Το Ιράν δεν εξεγείρεται απλώς ενάντια σε ένα καθεστώς. Αμφισβητεί τη βασική του υπόσχεση: ότι κυβερνά στο όνομα της κοινωνίας και της πίστης. Και όταν αυτή η υπόσχεση καταρρέει, η καταστολή μπορεί να καθυστερήσει τις εξελίξεις – αλλά δύσκολα μπορεί να αποκαταστήσει τη νομιμοποίηση.
www.naftemporiki.gr
❝ ετικέτες ❞ #ΙΡΑΝ
