Τραμπ / Η Ουκρανία και το σκοτεινό τούνελ στην επόμενη στροφή

Νίκος Κυριακίδης

Οι επιτόπου… αναστροφές του Αμερικανού Προέδρου στην εξωτερική πολιτική και ειδικά στον ουκρανικό πόλεμο ανησυχούν τους Ευρωπαίους

Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ανάλυση για την τακτική του Τραμπ στο Ουκρανικό και τον τρόπο που θεωρεί ότι μπορεί να δρομολογήσει ο ίδιος μια πολιτική λύση. Η τελευταία ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ την Τρίτη (23/9) δεν άφησε αμφιβολίες να πλανώνται στον αέρα. Η προσέγγισή του είναι απλοϊκή, εστιάζει στα πρόσωπα και βασίζεται στην αντίληψη της επιχειρηματικής διαπραγμάτευσης, αφήνοντας απέξω ένα πυκνό και ουσιαστικό μείγμα επιμέρους στοιχείων πρακτικής και στρατηγικής φύσης. Η στρατηγική προσέγγιση απαιτεί ευρύτερη οπτική, σταθερές θέσεις και κυρίως καθορισμό εφικτών στόχων, αλλά αυτό δεν είναι το «θέμα» για την ώρα.

Μόνο που τα γεγονότα τρέχουν και οι καταστάσεις γίνονται όλο και πιο απειλητικές. Οι εντάσεις έχουν χτυπήσει κόκκινο -σε επίπεδο Ψυχρού Πολέμου κι ακόμη χειρότερα- στην Ανατολική Ευρώπη, και στη Γερμανία επίσης. Ο πόλεμος στην Ουκρανία μοιάζει με κηλίδα ανασφάλειας που εξαπλώνεται σιγά-σιγά, διαποτίζοντας το ευρωπαϊκό έδαφος. Η Πολωνία απείλησε να καταρρίψει οποιοδήποτε άλλο ρωσικό αεροσκάφος παραβιάσει τον εναέριο χώρο της. Μια θερμή εμπλοκή του ΝΑΤΟ, μικρότερης ή μεγαλύτερης κλίμακας, δεν μπορεί να αποκλειστεί. Τα μέλη της ανατολικής πτέρυγας δεν θα διστάσουν να προστρέξουν στη ρήτρα της κοινής άμυνας για να αντιμετωπίσουν αυτό που θεωρούν ως κλιμακούμενη ρωσική απειλή, όσο κι αν, αντικειμενικά και για την ώρα, έχει τα γνωρίσματα του ψυχολογικού πολέμου. Την ίδια στιγμή, drones άγνωστης εθνικότητας εντοπίζονται να πετούν πάνω από τις σκανδιναβικές χώρες, εντείνοντας κι εκεί το κλίμα ανασφάλειας. Οι ιθύνοντες μιλούν για υβριδική επίθεση. Στο βόρειο τμήμα της Δανίας, στο Άαλμποργκ, εντοπίστηκαν drones να πετούν πάνω από το τοπικό αεροδρόμιο, το οποίο χρησιμοποιείται και ως στρατιωτική βάση, με αποτέλεσμα να κλείσει προσωρινά. Σε τρία άλλα μικρότερα αεροδρόμια στα νότια εντοπίστηκαν κι εκεί να πετούν drones άγνωστης εθνικότητας.

Κι ενώ οι… επιτόπου αναστροφές του Τραμπ στην εξωτερική πολιτική, ειδικά στην Ουκρανία, γίνονται όλο και πιο συχνές προκαλώντας ιλίγγους, η ανησυχία κυριεύει τους Ευρωπαίους. Σε τέτοιο σημείο, που φαίνεται πως δεν μπορούν να παρακολουθήσουν και να «αφομοιώσουν» τις εντυπωσιακές μεταστροφές του Αμερικανού Προέδρου. Από τον «αποτυχημένο κωμικό» Ζελένσκι που αν συνεχίσει να επιμένει στον πόλεμο δεν θα του μείνει… χώρα για να διαπραγματευτεί -αυτή ήταν η αφήγηση του Προέδρου μόλις τον Απρίλιο-, στην ομιλία του την περασμένη Τρίτη στον ΟΗΕ είδε μια Ουκρανία που θα μπορούσε να ανακτήσει όλα τα κατεχόμενα εδάφη της χάρη στη στρατιωτική βοήθεια των συμμάχων του ΝΑΤΟ, τη δική της θέληση να πολεμήσει και λόγω της «εμφανούς» στρατιωτικής και οικονομικής αδυναμίας της Ρωσίας, την οποία χαρακτήρισε μάλιστα «χάρτινο τίγρη». «Όλα αυτά θα ήταν εύκολο να τα αγνοήσει κανείς αν δεν ακούγονταν από την πιο σημαντική φωνή, τουλάχιστον στη Δύση, και αν δεν αφορούσαν τον μεγαλύτερο ευρωπαϊκό πόλεμο που έχει ξεσπάσει ποτέ μετά τη δεκαετία του 1940» σχολίασε δηκτικά το CNN.

Αλλαγή σκηνικού

Οι εκτιμήσεις των περισσότερων Δυτικών αναλυτών συγκλίνουν σ’ ένα συμπέρασμα: Το Κρεμλίνο δεν επιδιώκει τερματισμό του πολέμου. Οι λόγοι είναι πολλοί, όχι μόνο το ευνοϊκό μομέντουμ για τις ρωσικές δυνάμεις που προελαύνουν με αργό ρυθμό στα ουκρανικά μέτωπα. Για κάποιους, ο Πούτιν έχει ταυτιστεί πλήρως με τον πόλεμο. Ως αποτέλεσμα, η πολιτική επιβίωσή του εξαρτάται από την έκβαση της σύγκρουσης. Τίποτα λιγότερο από μια συντριπτική νίκη δεν θα είναι αρκετό γι’ αυτόν.

Για ορισμένους, εκτός από μια θεαματική αλλαγή στάτους στα μέτωπα την οποία το Κρεμλίνο θα μπορούσε να χαρακτηρίσει «νίκη», η συνέχιση του πολέμου είναι χρήσιμη για το τρέχον σύστημα εξουσίας. Ο απότομος τερματισμός του θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τις λεπτές εσωτερικές ισορροπίες. Η ταχεία έξοδος από την προσανατολισμένη στον πόλεμο οικονομία θα αύξανε την πιθανότητα επικίνδυνης κοινωνικοπολιτικής διαμάχης. Σύμφωνα με την Έλα Πανεγιάχ, κοινωνιολόγο και ερευνήτρια της δεξαμενής σκέψης New Eurasian Strategies Centre που επικαλείται το Politico, μια «απότομη» ειρήνευση θα πυροδοτούσε έναν «σκληρό και άγριο ανταγωνισμό για τον έλεγχο των μειούμενων πόρων σε κάθε επίπεδο της κοινωνίας». Τερματισμός του πολέμου θα σήμαινε μετάβαση από μια οικονομική οργάνωση με πυρήνα τις στρατιωτικές ανάγκες σε μια καταναλωτική οικονομία, η οποία θα προκαλούσε μεγάλες δυσκολίες προσαρμογής στον πληθυσμό και θα οδηγούσε σε μια δυνητικά μεγάλη ύφεση, ανάλογη με αυτή που συνέβη κατά την πρώτη περίοδο μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.

Για άλλους αναλυτές, ο πόλεμος επιτρέπει στο Κρεμλίνο να αναβιώνει και να αξιοποιεί επικοινωνιακά την αφήγηση ότι η Ρωσία εξακολουθεί να είναι μια μεγάλη δύναμη. Αυτό λειτουργεί τόσο σε σχέση με την εικόνα της στο εξωτερικό όσο και ως προς την καλλιέργεια και τη συντήρηση της αίσθησης της υπερδύναμης στο εσωτερικό.

Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι από την αρχή ο στρατηγικός στόχος του Πούτιν δεν ήταν τόσο η προσάρτηση ουκρανικής γης όσο η αποκατάσταση της Ρωσίας ως παγκόσμιας δύναμης και η αναγνώριση εκ μέρους της Δύσης του δικαιώματός της να μην διαταραχθεί περαιτέρω η σφαίρα επιρροής της στον πρώην σοβιετικό χώρο με μια νέα νατοϊκή επέκταση προς ανατολάς.

Ανεξήγητη (;) μεταστροφή

Στο άλλο στρατόπεδο, με τον Τραμπ να κάνει την τελευταία «ανεξήγητη» μεταστροφή του και να «βλέπει» (;) τώρα ότι η Ουκρανία μπορεί να ανακτήσει τα κατεχόμενα εδάφη της και πως τα όπλα του ΝΑΤΟ θα τη βοηθήσουν σε αυτή την προσπάθεια, ενώ οι Ευρωπαίοι θα συνεχίσουν να τη στηρίζουν οικονομικά και στρατιωτικά, είναι αναμενόμενο ότι ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι θα επιδείξει μικρό ενδιαφέρον για τον τερματισμό ή έστω το «πάγωμα» της σύγκρουσης. Δεν του ζητείται πλέον να κάνει δύσκολες εδαφικές παραχωρήσεις, όταν μάλιστα η Ουκρανία έχει θυσιάσει χιλιάδες ανθρώπους της που υπερασπίστηκαν την επικράτειά της. Αντίθετα, τον παρακινούν να πετύχει το ακατόρθωτο, να ανακτήσει ό,τι δεν μπόρεσε το καλοκαίρι του 2023 όταν είχε εξαπολύσει την καλά προετοιμασμένη αντεπίθεση του Κιέβου με τη βοήθεια δυτικών όπλων. Προφανώς αυτό τού δίνει ισχυρότερο έρεισμα τώρα, σε σημείο που μπορεί να στέλνει προειδοποιητικά μηνύματα στη Μόσχα. Όπως είπε, έχει το «Ok» του Τραμπ για να χτυπήσει βαθιά μέσα στη ρωσική ενδοχώρα με όπλα μεγάλου βεληνεκούς, «συνιστώντας» στους αξιωματούχους του Κρεμλίνου να βεβαιωθούν ότι γνωρίζουν πού βρίσκεται το πλησιέστερο καταφύγιο. Την περασμένη Πέμπτη δήλωσε στον ιστότοπο Axios ότι έχει εξασφαλίσει τη ρητή υποστήριξη του Τραμπ για πλήγματα εντός της ρωσικής επικράτειας σε ενεργειακές υποδομές και στρατιωτικά εργοστάσια. Αν όντως ισχύει αυτό, μπορεί κάποιος να πει πως ούτε ο Τραμπ θέλει να τελειώσει τώρα ο πόλεμος. Σίγουρα δεν είναι αφελής για να πιστεύει ότι η Ουκρανία μπορεί να ανακτήσει αυτά που σχεδόν σίγουρα έχει χάσει, αλλά ούτε τόσο υπομονετικός για να περιμένει τον Πούτιν να αλλάξει σκοπό. Ίσως σκέφτηκε πως με αυτόν τον τρόπο μπορεί να στείλει ένα ισχυρό μήνυμα στους αμφισβητίες της αμερικανικής ηγεμονίας πολύ πέραν της Ευρώπης, στην Ασία για παράδειγμα, ενώ την ίδια στιγμή θα έχει ικανοποιημένα και τα νεοσυντηρητικά «γεράκια» στο εσωτερικό των ΗΠΑ, που μπορεί να μην «ακούγονται» τόσο πολύ τελευταία, οπωσδήποτε όμως δεν έχουν εκλείψει.

Πάλι από την αρχή

Οσο κι αν είναι βέβαιο ότι το Κίεβο θα ήθελε ένα δίκαιο και οριστικό τέλος του πολέμου, αύριο κιόλας, δεδομένης της δύσκολης στρατιωτικά θέσης του και των εδαφικών απωλειών που μετρά εδώ και μήνες, η αιφνίδια μεταστροφή του Τραμπ ξαναγυρίζει την Ουκρανία εκεί όπου βρισκόταν: στην αρχή. Ο Ζελένσκι γνωρίζει ότι χρειάζεται ένα… τριπλό θαύμα για να ανακτήσει η χώρα του τα κατεχόμενα εδάφη της: ένα «θαύμα» σε χρηματοδότηση, σε ανθρώπινο δυναμικό και ταυτόχρονα οικονομικής κατάρρευσης της Ρωσίας. Δεν είναι βέβαιο αν η μεταστροφή του Τραμπ αντανακλά την πιο μαξιμαλιστική εκδοχή των απαιτήσεων του Ουκρανού Προέδρου ή τις θέσεις κάποιων Ανατολικοευρωπαίων συμμάχων του ΝΑΤΟ. Πολύ πιθανόν να πρόκειται για μια δική του αλλαγή τακτικής. Ωστόσο, αυτό φέρνει τον Λευκό Οίκο σε εντυπωσιακή ευθυγράμμιση με τις πιο σκληροπυρηνικές ευρωπαϊκές θέσεις. Ότι, δηλαδή, η Ουκρανία μπορεί και θα πολεμήσει μέχρις εσχάτων έως ότου ηττηθεί η Ρωσία, σχολιάζει χαρακτηριστικά το CNN. Είναι μια προσέγγιση που στερείται ρεαλισμό, αλλά για την ώρα είναι η μοναδική που υπάρχει. Άλλωστε για πολλούς Αμερικανούς αναλυτές είναι προτιμότερη από την παραδοχή μιας νίκης της Μόσχας.

Ο Ντ. Τραμπ, βέβαια, δεν ανακοίνωσε τίποτα νεότερο για το πώς θα μπορούσε να βοηθηθεί το Κίεβο από δω και πέρα. Έτσι, το ΝΑΤΟ θα συνεχίσει να στέλνει όπλα, όπως ήδη επρόκειτο να κάνει, και η Ουκρανία με τους συμμάχους της θα εξακολουθούν να ελπίζουν πως θα επαληθευτεί η εκτίμηση ότι η πολιορκημένη από τις κυρώσεις οικονομία της Ρωσίας κάποια στιγμή θα καταρρεύσει. Θα φαίνεται, πάντως, ότι οι αμφιταλαντεύσεις του Αμερικανού Προέδρου λειτουργούν υπέρ του Κιέβου. Η πολιτική του στο ζήτημα της Ουκρανίας παραμένει ένα εκκρεμές που ταλαντεύεται μεταξύ του συνονθυλεύματος φόβων και αίσθησης «καθήκοντος» -ως θεματοφύλακα των φιλελεύθερων αξιών- των Ευρωπαίων και της αμηχανίας της Ουάσιγκτον που δεν έχει ακόμη αποφασίσει αν μπορεί ή όχι να βασίζεται στον Πούτιν. Είναι ενδεικτικό πως όταν ρωτήθηκε αν εξακολουθεί να εμπιστεύεται τον Ρώσο ομόλογό του -κάτι που ενδεχομένως μπορεί να προϊδεάσει για το αν θα τεθούν ή όχι σε ισχύ οι νέες κυρώσεις κατά της Μόσχας που έχουν προαναγγελθεί εδώ και καιρό-, ο Τραμπ απάντησε αποστομωτικά: «Θα σας πω σε περίπου ένα μήνα από τώρα». Τι έρχεται παραμένει άγνωστο…

Σύννεφα στον ορίζοντα

Πολύ περισσότερο, καθώς σύννεφα μαζεύονται και σε άλλα σημεία του ορίζοντα. Τα γεγονότα έρχονται απροειδοποίητα, ή καλύτερα, τα πρόδρομα φαινόμενα που τα συνοδεύουν τείνουν να αγνοούνται ή, ακόμη χειρότερα, να παραβλέπονται. Τα παραδείγματα είναι πολλά και σχετικά πρόσφατα. Στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 2013 κανείς δεν περίμενε ότι η επόμενη χρονιά θα σηματοδοτούσε την ανάδυση του ISIS στο προσκήνιο και της κυριαρχίας μιας νέας αιματηρής πραγματικότητας στην ταραγμένη Μέση Ανατολή. Ομοίως το 2019 κανείς δεν περίμενε ότι την επόμενη χρονιά μια πανδημία θα συγκλόνιζε τον κόσμο και σύντομα θα άλλαζε τον τρόπο ζωής σε όλο τον πλανήτη. Λίγα χρόνια αργότερα, στη Γενική Συνέλευση του 2023, θα ήταν εκτός πραγματικότητας οποιαδήποτε πρόβλεψη ότι σε λίγες εβδομάδες η Χαμάς θα σάρωνε το Ισραήλ με μια άνευ προηγουμένου βίαιη επίθεσή της, πυροδοτώντας ένα νέο πόλεμο στη Μέση Ανατολή και την πρώτη ευθεία θερμή αντιπαράθεση Ισραήλ-Ιράν. Αν σήμερα αναλογιστεί κάποιος όσα συμβαίνουν ήδη στον κόσμο, δεν αποκλείεται να τρομάξει. Ο ρυθμός των γεγονότων και οι δυναμικές που αναπτύσσονται μοιάζουν με πρελούδιο όσων έρχονται…

Η σύνοδος κορυφής που πραγματοποιήθηκε πριν από τρεις εβδομάδες στο Πεκίνο, επ’ ευκαιρία της 80ής επετείου του τερματισμού του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, μεταξύ του Κινέζου Προέδρου Σι Τζινπίνγκ, του Ρώσου Προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν, του ηγέτη της Βόρειας Κορέας Κιμ Γιονγκ Ουν και του Προέδρου του Ιράν Μασούντ Πεζεσκιάν ήταν ξεκάθαρα μια επίδειξη, αλλά όχι δύναμης. Ήταν επίδειξη της δυναμικής που αναπτύσσουν οι χώρες αυτές, αμφισβητώντας την κυριαρχία της Δύσης και της αφήγησής της για τις νόρμες που διέπουν το παγκόσμιο σύστημα. Η άτυπη συμμαχία Κίνας, Ρωσίας, Ιράν και Βόρειας Κορέας δεν είναι απλώς συμβολική. Είναι ένας ενεργός παράγοντας που διαμορφώνει ήδη τις παγκόσμιες πραγματικότητες κόντρα στην όποια βούληση των ΗΠΑ και της Δύσης, με την Ουκρανία φυσικά να αποτελεί το προκεχωρημένο μέτωπο. Η Βόρεια Κορέα έχει στείλει δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες της να πολεμήσουν στο πλευρό των ρωσικών στρατευμάτων. Το Ιράν έχει παράσχει μη επανδρωμένα αεροσκάφη και έχει μεταφέρει τεχνογνωσία του στη Ρωσία για να παράγονται εκεί τα νέα αυτά όπλα, σμήνη των οποίων προκάλεσαν πολλές καταστροφές στην Ουκρανία τους τελευταίους έξι μήνες. Και η Κίνα παραμένει ο μεγαλύτερος αγοραστής ρωσικών ενεργειακών προϊόντων, συμβάλλοντας καθοριστικά στη στήριξη της ρωσικής οικονομίας που παραμένει αποκλεισμένη λόγω των κυρώσεων.

Στις πρωτεύουσες των χωρών της συμμαχίας αυτής η Ουκρανία δεν έχει να κάνει μ’ έναν πόλεμο που μαίνεται μακριά. Είναι μια στρατηγική σύγκρουση, μια αρχετυπική αντιπαράθεση κεντρικής σημασίας για τα μελλοντικά συμφέροντά τους και ενεργούν υπ’ αυτή την οπτική γωνία. Κατά τον ίδιο τρόπο, οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στον Ινδοειρηνικό, ιδιαίτερα η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, που υποστηρίζουν σθεναρά την Ουκρανία (η Ν. Κορέα είναι ο μεγαλύτερος εκτός ΝΑΤΟ προμηθευτής στρατιωτικού εξοπλισμού του Κιέβου) θεωρούν πως μια ρωσική αποτυχία εκεί θα λειτουργούσε ανασταλτικά για τις όποιες κινεζικές γεωπολιτικές φιλοδοξίες στην περιοχή τους.

«Ελπίζουν ότι τους παρακολουθώ» έγραψε ο Τραμπ σε μια από τις αναρτήσεις του για τη σύνοδο του Πεκίνου, συμπληρώνοντας ειρωνικά: «Δώστε τους θερμότερους χαιρετισμούς μου στον Βλαντίμιρ Πούτιν και στον Κιμ Γιονγκ Ουν καθώς συνωμοτείτε όλοι σας εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών».