Παγίδες φανερές και κρυφές

Τάσος Παππάς

Τα παλιά χρόνια το δίλημμα που απασχολούσε την Αριστερά ήταν «με μεταρρύθμιση ή με επανάσταση θα πάμε στον σοσιαλισμό;». Για να το μεταφέρουμε σε επίπεδο στοχαστών, με τον Κάουτσκι ή με τον Λένιν; Συζητήσεις επί συζητήσεων, συγκρούσεις και διασπάσεις. Η σοσιαλδημοκρατία υποστήριζε ότι μπορεί να αλλάξει ο καπιταλισμός όχι με βία, αλλά με κοινοβουλευτικά μέσα, με συνεχείς και βαθιές μεταρρυθμίσεις που θα κερδίζουν τη συμπαράσταση των λαϊκών μαζών. Τα κομμουνιστικά σχήματα έλεγαν ότι το σύστημα έχει τη δυνατότητα να μεταμφιέζεται, την ικανότητα να παραπλανά, τη δύναμη να ενσωματώνει, δεν παλεύουμε για τον εξανθρωπισμό του, αλλά για την ανατροπή του, δεν αγωνιζόμαστε για να μαλακώσουμε τον καημό της φτώχειας αλλά για να ξεριζώσουμε τη φτώχεια, και επειδή η αστική τάξη δεν πρόκειται να παραδώσει τα όπλα αμαχητί, ο μόνος δρόμος είναι η επανάσταση. Δοκιμάστηκαν και οι δύο στρατηγικές.

Αυτή με τις μεταρρυθμίσεις έδωσε μεταπολεμικά κοινωνικά συστήματα που ήταν καπιταλιστικά, αλλά κατάφερε να ανυψώσει το βιοτικό επίπεδο των εργαζομένων διά της δικαιότερης διανομής του πλούτου, συμμάχησε με τα συνδικάτα, περιόρισε την απληστία του κεφαλαίου, ήταν δημοκρατική με την έννοια ότι επέτρεπε στους πολιτικούς αντιπάλους της να υπάρχουν. Αυτή με την επανάσταση έδωσε τα μονοκομματικά καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού που άντεξαν μερικές δεκαετίες, αλλά κατέρρευσαν χωρίς ν’ ανοίξει μύτη το 1989-90. Σήμερα η σοσιαλδημοκρατία, με ελάχιστες εξαιρέσεις, έχει συμβιβαστεί με την πιο ακραία εκδοχή του καπιταλισμού, τον νεοφιλελευθερισμό. Οπου κυβέρνησε τα τελευταία χρόνια και όπου κυβερνά σήμερα με ή χωρίς συνεταίρους, δεν ξεχωρίζει από τα συντηρητικά κόμματα. Η επαναστατική Αριστερά, εκεί που υπάρχει, δεν είναι ελκυστικός προορισμός για τους αποσυνάγωγους. Ακίνδυνες σέχτες που έχουν συνηθίσει να ζουν σε περιβάλλον ήττας.

Στην Ελλάδα την περίοδο της μεταπολίτευσης το δίλημμα δεν πήρε τον δραματικό χαρακτήρα που είχε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα στην Ευρώπη. Εμφανίστηκε με νέα μορφή: Επιταχύνουμε ή προχωράμε με σύνεση; Συγκρουόμαστε εφ’ όλης της ύλης με τη Δεξιά ή επιδιώκουμε συναινέσεις για να μην τρομάξουμε τους μετριοπαθείς; Φοβητσιάρικος ρεφορμισμός ή ριζοσπαστικές πολιτικές; Το δίλημμα απασχόλησε το ΠΑΣΟΚ και τον ΣΥΡΙΖΑ. Προσπάθησαν να δείξουν τον δρόμο. Το ΠΑΣΟΚ ενέπνευσε και κινητοποίησε τους καθημαγμένους, αλλά δεν προχώρησε την αλλαγή στο βάθος που υποσχόταν. Ο ΣΥΡΙΖΑ ξεκίνησε φουριόζικα, με μπόλικες αυταπάτες. Ηττήθηκε και συνθηκολόγησε. Το ΠΑΣΟΚ έφτασε στο χείλος της καταστροφής, ο ΣΥΡΙΖΑ σε υπαρξιακή κρίση προσπαθεί να συνέλθει από τις αλλεπάλληλες ήττες και τις διασπάσεις. Διδακτικές και οι δύο περιπτώσεις. Οπως αναφέρει ο Θανάσης Γιαλκέτσης στο βιβλίο του «Περιπλανήσεις στην επικράτεια των ιδεών» (Πόλις) «η πολιτική που αποβλέπει στον κοινωνικό μετασχηματισμό… οφείλει να σχεδιάζει ιδεατές απεικονίσεις του εγγύτερου και του απώτερου μέλλοντος, ικανές να εμπνεύσουν και να καθοδηγούν τις κοινωνικές δυνάμεις που κινητοποιεί» (σελ. 29).

Ο σημερινός πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης προσπαθεί να βγάλει συμπεράσματα που θα του επιτρέψουν να αποφύγει τις παγίδες. Μιλώντας στο MEGA σημείωσε ότι «είχαμε μια αντιπολίτευση που μέσα σε 3 χρόνια πήγε από το 36% στο 6%. Θεωρώ πως για να φύγει η Ν.Δ. από κυβέρνηση πρέπει να υπάρχει ένα άλλο στιλ αντιπολίτευσης, που να είναι αποτελεσματική». Απορρίπτει δηλαδή την αντιπολίτευση που έκανε ο ΣΥΡΙΖΑ και εμμέσως την αντιπολίτευση που έκανε το ΠΑΣΟΚ πριν από τη νίκη του το 1981. Ποιο μοντέλο επιλέγει; «Εγώ πιστεύω ότι η αντιπολίτευση πρέπει να δημιουργεί ένα αφήγημα συναίνεσης σε κάποια πολύ μεγάλα θέματα… Εγώ καταλαβαίνω ότι σε κάποιους δεν αρέσει, αλλά για μένα αυτή η στρατηγική είναι που αποδίδει γιατί ο λαός θέλει ηρεμία και αλλαγή». Αλλαγή και μάλιστα ριζική, αλλά με ηρεμία. Στη γραμμή του Εντουαρντ Μπέρνσταϊν, του πάπα του ρεφορμισμού, για να επιστρέψουμε στο μακρινό παρελθόν. Οι φοβισμένοι πιθανότατα θα συμφωνήσουν. Οι θυμωμένοι όμως που είναι πολλοί; Οι παραιτημένοι θα βγουν από το ευρύχωρο αδιέξοδό τους;